Irak Türkmen Ağızlarında İkilemeler

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.18243235

Anahtar Kelimeler:

Irak Türkmen Türkçesi, ikileme, söz varlığı, eş anlamlı, zıt anlamlı

Özet

İkilemeler Türkçenin en eski metinlerinden itibaren görülen ve yüzyıllardır çeşitlenerek günümüze ulaşan dil yapılarıdır. Bulundukları cümleye pekiştirme, güçlendirme, abartma, çoğaltma ve kolaylaştırma anlamı katmaktadır. İkilemeler hem yazı hem de konuşma dilinde kullanılan kelime gruplarıdır. Irak Türkmen Türkçesi ağızları da ikilemeler bakımından zengindir. Irak’ta varlığını sürdüren Irak Türkmenleri sözlü ve yazılı iletişimde ikilemeleri sıklıkla kullanmaktadır. Irak Türkmen Türkçesi söz varlığı açısından incelendiği zaman Irak Türkmen sözlüklerinde, edebî eserlerde, mânilerde, şiirlerde ve halk arasındaki konuşmalarda ikilemelerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Bu çalışmada Irak Türkmen Türkçesinde bulunan ikilemeler (Habib Hürmüzlü’ye ait “Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü” ve Ata Terzibaşı’na ait “Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük”te yer alanlar) tasnif edilmiştir. Tespit edilen ikilemeler; eş anlamlı ikilemeler, zıt anlamlı ikilemeler, biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerden oluşan ikilemeler, iki anlamsız sözcükten oluşan ikilemeler, ses değişimi ile oluşan ikilemeler, aynı kelimenin tekrarıyla oluşan ikilemeler, Türkçe-Farsça ve Türkçe-Arapça sözcüklerin birleşimi ikilemeler ile yansıma kökenli ikilemeler başlıkları altında anlamları verilerek sınıflandırılmıştır. Çalışma, Irak Türkmen ağızlarındaki ikilemelerin zenginliğini, çeşitliliğini, anlam özelliklerini ve kültürel yansımalarını ortaya koymaktadır.

Referanslar

Ağakay, M. A. (1954). Türkçede kelime koşmaları. Türk Dil Araştırmalar Yıllığı-Belleten, 2, 97-104.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/401856

Argunşah, M. (2025). Irak Türkmen Türkçesi sözlüğü üzerine. Türkmeneli (Edebiyat ve Sanat

Dergisi), 18(210), 17-19.

Çağatay, S. (1978). Urgurcada hendiadyoinler. Türk lehçeleri üzerine denemeler (ss. 29-66) içinde.

AÜDTCF.

Çimen, E. (2021). İkilemeler hakkında bibliyografya çalışması. Bartın Üniversitesi Edebiyat

Fakültesi Dergisi, 6(1), 53-80. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1628855

Çoraklı, Ş. (2001). Türkçenin yaratma gücü: ikilemeler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmalar

Enistitüsü Dergisi, 8(17), 53-60. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/32641

Çoraklı, Ş. (2005). Türkçenin yaratma gücü ikilemeler (II). Atatürk Üniversitesi Türkiyat

Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 11(27), 41-66. https://dergipark.org.tr/tr/download/articlefile/32912

Doğan, L. (2012). Türkmen Türkçesinde ikilemeler. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 3(6), 90-103.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/273601

Ergin, M. (1972). Türk dil bilgisi. Bayrak yayınları.

Foy, K. (1899). Studien zur Osmanischen syntax. das Hendiadyoin und die Wortfolge “Ana

baba”. Mittheilungen des Seminars für Orientalische Sprachen, 2(2), 105-136.

Güner, F. (2004). Altay Türkçesinde ikilemeler. Bilig, (28), 83-100.

https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3311-published.pdf

Güngör, O. C. (2024). Memluk Kıpçak Türkçesinde ikilemeler. The Journal of Academic Social

Science Studies, 1(65), 105-122.

https://jasstudies.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=28632

Hatiboğlu, V. (1971). Türk dilinde ikileme. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Hürmüzlü, H. (2013). Irak Türkmen Türkçesi sözlüğü. Kerkük Vakfı.

Karahan, L. (2011). Türkçede söz dizimi. Akçağ yayınları.

Korkmaz. Z. (1992). Gramer terimler sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kahya, H. (2015). Gedayi Divanı’na göre Çağataycada ikilemeler. Akademik Bakış Uluslararası

Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (52), 1-9. https://dergipark.org.tr/tr/download/articlefile/383104

Özkan, N. (2007). Türk dilinin yurtları. Akçağ Yayınları.

Özok, G. (2024). Van ağzında kullanılan ikilemeler üzerine bir değerlendirme. Eskişehir

Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 577-592.

https://dergipark.org.tr/tr/pub/ogusbd/article/1498231

Şavk, Ü. (2003). Kırım Tatarcasında ikilemeler. Türkbilig/Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 4(6), 37-

40. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/989096

Saatçi, Ö. (2014). Irak Türkleri dil çalışmaları bibliyografyası. Diyalektolog-Ağız Araştırmaları

Dergisi, 8(8), 21-47. https://dergipark.org.tr/tr/pub/diyalektolog/article/240012

Saatçi, S. (2003). Tarihten günümüze Irak Türkmenleri. Ötüken Neşriyet.

Sarı, C. (2021). Türkiye Türkçesi ağızlarında kalıplaşmış dil birimleri. Muğla Sıtkı Koçman

Üniversitesi Yayınları. https://acikerisim.mu.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12809/9183

Talaat, A. (2025). Ata Terzibaşı'nın Kerkük ağzı Türkmanca sözlüğü'nde söz varlığı. Disiplinler

Arası Dil Araştırmaları, 10(10), 32-64.

Toprak, F. (2005). Harezm Türkçesinde ikilemeler. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 5(2), 277-

292. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/407094

Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.

İndir

Yayınlanmış

16-01-2026

Nasıl Atıf Yapılır

Kerim, D. (2026). Irak Türkmen Ağızlarında İkilemeler. Eğitim Dil Ve Edebiyat Dergisi, (8), 1–13. https://doi.org/10.5281/zenodo.18243235

Sayı

Sayı 8 (2026)

Bölüm

Özgün Makaleler

Lisans

Telif Hakkı (c) 2026 Demir Kerim

Creative Commons License

Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

Eğitim Dil ve Edebiyat Dergisi'nde yayımlanan makaleler, yazarın tercihi doğrultusunda Creative Commons lisanslarından CC BY veya CC BY-NC kapsamında yayımlanır. Bu lisanslar, eserlerin paylaşılmasını ve yeniden kullanılmasını kolaylaştırırken, yazarların telif hakkını ellerinde tutmalarını sağlar. CC BY lisansı, eserin ticari ya da ticari olmayan her türlü kullanımına izin verirken; CC BY-NC lisansı yalnızca ticari olmayan kullanımlara izin verir ve ticari kullanımlar için yazar izni gerektirir. Her iki lisans türünde de eser sahibine atıf yapılması zorunludur.

CC BY 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:

Paylaş — eseri her ortam veya formatta kopyalayabilir ve yeniden dağıtabilirsiniz. Her türlü amaç için, ticari amaç da dahil.
Uyarla — her türlü amaç için (ticari amaç da dahil) karıştır, aktar ve mevcut eserin üzerine inşa et her türlü amaç için, ticari amaç da dahil.
Lisans şartlarını yerine getirdiğiniz sürece, lisans sahibi bu özgürlükleri (belirtilen hakları) iptal edemez.
Aşağıdaki şartlar altında:
Atıf — uygun referans vermeli , lisansa bağlantı sağlamalı ve değişiklik yapıldıysa bilgi vermelisiniz. Bunları uygun bir şekilde yerine getirebilirsiniz fakat bu, lisans sahibinin sizi ve kullanım şeklinizi onayladığını göstermez.
Ek sınırlamalar yoktur — Lisansın izin verdiği hakları başkaları üzerinde kanunlarla ya da teknolojiyi kullanarak sınırlayamazsınız.
Uyarılar:
Kamu Malı malzemenin lisans koşullarına ya da ayrıcalık ya da sınırları ile izin verilen kullanımına uymak zorunda değilsiniz. Garanti verilmez. Lisans kullanım amacınıza uygun tüm izinleri sağlamayabilir. Mesela, tanınırlık, gizlilik veya manevi haklar gibi haklar kullanıma sınır getirebilir. (Kaynak: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.tr).
 

CC BY NC 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:

Paylaş — eseri her ortam veya formatta kopyalayabilir ve yeniden dağıtabilirsiniz.
Uyarla — her türlü amaç için (ticari amaç hariç) karıştır, aktar ve mevcut eserin üzerine inşa et
Lisans şartlarını yerine getirdiğiniz sürece, lisans sahibi bu özgürlükleri (belirtilen hakları) iptal edemez.
Aşağıdaki şartlar altında:
Atıf — uygun referans vermeli , lisansa bağlantı sağlamalı ve değişiklik yapıldıysa bilgi vermelisiniz. Bunları uygun bir şekilde yerine getirebilirsiniz fakat bu, lisans sahibinin sizi ve kullanım şeklinizi onayladığını göstermez.
GayriTicari — Bu materyali ticari amaçlarla kullanamazsınız.
Ek sınırlamalar yoktur — Lisansın izin verdiği hakları başkaları üzerinde kanunlarla ya da teknolojiyi kullanarak sınırlayamazsınız.
Uyarılar:
Kamu Malı malzemenin lisans koşullarına ya da ayrıcalık ya da sınırları ile izin verilen kullanımına uymak zorunda değilsiniz. Garanti verilmez. Lisans kullanım amacınıza uygun tüm izinleri sağlamayabilir. Mesela, tanınırlık, gizlilik veya manevi haklar gibi haklar kullanıma sınır getirebilir. (Kaynak: https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/deed.tr).

Yazarların kendi makalelerinin telif hakkını elinde tutmalarına izin verilmeyen durumlarda, yazarlar makalelerini göndermeden önce dergi sekreteryası ile iletişime geçmeli, böylece standart dışı telif hakkı taleplerinin karşılanıp karşılanamayacağı konusunda tavsiyede bulunabiliriz. Ayrıca yazarlara, uyumluluğu sağlamak için fon sağlayıcılarının gereksinimlerini kontrol etmeleri önerilir.