Zihinsel Fiil Bağlamında Hikâye-i Beşîr u Şâdân
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18342947Anahtar Kelimeler:
Hikâye-i Beşîr u Şâdân, zihinsel/mental fiiller, bilişsel süreçlerÖzet
Bu çalışma, Hikâye-i Beşîr u Şâdân adlı ilmî-didaktik nitelikli mensur eserdeki fiil kullanımlarını zihinsel (mental) süreçler bakımından incelemeyi amaçlamaktadır. Zihinsel fiillerin dilde bireyin bilişsel, duygusal ve algısal dünyasını yansıtması, dil–düşünce ilişkisini anlamak bakımından önemlidir. Tarihî Türk dili çalışmalarında bu yönün sınırlı biçimde ele alınmış olması çalışmanın gerekliliğini ortaya koymaktadır. Önceki araştırmalar çoğunlukla zihinsel fiillerin anlam alanlarının tespiti, bu fiillerin içsel işlem evreleriyle ilişkilerinin belirlenmesi ve yine bu fiillerin sözdizimi, istem, kiplik-eylem yönü gibi işlevsel özellikleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Buna karşılık, eldeki çalışmada Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait bir metin üzerinden tarihî bağlamda zihinsel süreçlerin dilsel görünümlerine dikkat çekilmekte ve dil kullanım imkânlarının art zamanlı takibinin önemi vurgulanmaktadır. Zihinsel fiil araştırmalarına dayalı kuramsal bir model temelinde tasarlanan araştırmada nitel yaklaşımla desteklenmiş tarama yöntemi uygulanmıştır. İnceleme sürecinde metin çeviri yazıya aktarılmış, zihinsel fiiller bağlam içi anlam ilişkileri ve işlevlerine göre sınıflandırılmıştır. Bulgular, eserde bilişsel fiillerin sık kullanımlı olduğunu, ifade fiillerinin karşılıklı konuşma yapısından ötürü yüksek oranda temsil edildiğini, algı fiillerinin ise görece sınırlı kaldığını göstermektedir. Çalışmanın sonucu, bu fiillerin yalnızca bireysel idrak süreçlerini değil, aynı zamanda bilgi aktarımı, dostluk ve entelektüel etkileşim temaları etrafında şekillenen bilişsel ilişkileri de yansıttığını ortaya koymaktadır. Buna göre zihinsel fiiller, anlatıdaki dil yapılarının somut ve yüzeysel görünümlerinin ötesine geçerek karakterlerin zihin dünyaları arasındaki bilişsel etkileşimlere tanıklık eden bir bilinç yansıtıcısı olarak değerlendirilmektedir. Dolayısıyla bu fiiller, kurgu içi anlam inşasının etkin unsurlarından biri olarak görülebilir. Bu yönüyle çalışmanın, dilsel yapılardan hareketle zihinsel süreç farkındalığının artmasına hizmet ederek dilin zihinsel yönünü anlamaya yönelik araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Referanslar
Aksan, D. (2006). Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Engin Yayın Evi.
Arnazarov, S. (2004). Türkmen ve Türkiye Türkçesinin ortak fiillerinin anlam bakımından genel bir mukayesesi. Uluslararası V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı Bildirileri içinde. (s. 193–219). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Aşçı, M. (2024). Mu’înü’l Mürîd’de yer alan mental fiiller. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 13(4), 1246–1282. https://doi.org/10.7884/teke.1581114
Altınbilek, H. R. (1936). Lügat-ı Remzî. (C. 1, 2). Ali Birinci (Haz.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. https://remzi.cagdassozluk.com
Ayverdi, İ. (2005). Misalli büyük Türkçe sözlük (C. 1, 2, 3). Kubbealtı Neşriyâtı. https://www.lugatim.com
Banguoğlu, T. (1995). Türkçenin grameri (3. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Barutçu, Özönder, S. (1999). Türk dilinde fiil ve fiil çekimi. Türk gramerinin sorunları II toplantı bildirileri içinde (s. 56–64). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2003). Student grammar of spoken and written English. Longman.
Bilgegil, M. K. (1984). Türkçe dilbilgisi. Dergâh Yayınları.
Booth, J. R., & Hall, W. S. (1994). Relationship of reading comprehension to the cognitive internal state lexicon (Reading Research Report No. 14). University of Maryland College Park.
Booth, J. R., & Hall, W. S. (1995). Development of the understanding of the polysemous meanings of the mental-state verb know. Cognitive Development, 10(4), 529–549.
Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Thousand Oaks, Sage.
Croft, W. (1993). Case marking and the semantics of mental verbs. In J. Pustejovsky (Eds), Studies in linguistics and philosophy: Semantics and the Lexicon içinde. (ss. 55–72). Springer Science+Business Media.
Dik, S. C. (1980). Studies in functional grammar. Academic Press.
Doğan, N. (2011). Türkiye Türkçesi fiillerinde isteme göre anlam değişiklikleri. Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
Doğan, N. (2017). Türkçe fiillerin anlam bilimsel sınıfları. Uluslararası I. Uluslararası Dil ve Edebiyatta Modernleşme ve Gelenek Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde. (s. 223–253). Karabük Üniversitesi.
Doğan, N. (2022). Türkçede iletişim fiilleri: Fiillerin sınıflandırılmasında hibrit yaklaşım. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 12(3), 2441–2466. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1184961
Erdem, M. (2004). Türkmen Türkçesinde mental fiillerin isteme göre anlam değişmeleri. Uluslararası V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı Bildirileri içinde. (s. 939–949). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ergin, M. (1972). Türk dil bilgisi. Boğaziçi Yayınları.
Hirik, E., & Çolak, T. (2017). Türkçe mental fiillerde çok katmanlılık. Uluslararası IV. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu (26-27 Nisan/2017-Niğde) Bildiriler Kitabı (C. 1) içinde. Niğde Ömer Halis Demir Üniversitesi Yayınları.
Evans, V., Bergen, B. K., & Zinken, J. (2007). The cognitive linguistics reader. Equinox.
Gencan, T. N. (1979). Dilbilgisi Lise I, II, III (18. baskı). Kanaat Yayınları.
Hacıeminoğlu, N. (1991). Türk dilinde fiiller (En eski Türkçeden çağdaş Türk şivelerine kadar). Kültür Bakanlığı Yayınları.
Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. M. I. M. (2014). Halliday’s introduction to functional grammar (4th ed.). Routledge.
Hirik, E. (2018). Türkiye Türkçesinde mental fiiller. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
İlhan, N. (1992). Nev'i Efendi: Netayicü'l-fünun ve mehasinü'l-mütun (giriş–metin–dizinler). Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Elazığ.
Kâmûsu’l-burak/Al-Burak (2025). Arapça Sözlük (2015-2025). https://www.alburaq.net/meaning
Karaağaç, G. (2019). Türkçenin dil bilgisi (4. baskı). Akçağ Yayınları.
Karahan, L. (2010). Türkçede söz dizimi (15. baskı). Akçağ Yayınları.
Kavruk, H. (1998). Eski Türk edebiyatı’nda mensur hikâyeler. MEB Yayınları.
Kıran, Z., & Kıran (Eziler), A. (2018). Dilbilime giriş (5. baskı). Seçkin Yayınları.
Kocatürk, O. (2015). Nev‘î’nin şiirinde ilim: “Netâyicü’l-fünûn” merkezli bir inceleme. Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, Bursa.
Koptagel-İlal, G. (1984). Tıpsal psikoloji: Tıpta davranış bilimleri. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi (3. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Korkmazer, G. (2024). Osmanlı dönemi hadis şerhçiliği –16. yüzyıl–. Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
Lock, G. (1996). Functional English grammar: An introduction for second language teachers (8th printing, 2005). Cambridge University Press.
Merriam, S. B. & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research. A guide to design and implementation (Fourt Edition). Jossey-Bass.
Rao, S. C. (2021). Cognitive linguistics: An approach to the study of language and thought. Journal for Research Scholars and Professionals of English Language Teaching, 5(24), 1-8. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3817460
Rieu, C. (1978). Catalogue of the Turkish manuscripts in the British Museum. Otto Zeller Verlag.
Sami, Ş. (1901). Kâmûs- Türkî. İkdam Matbaası.
Sarı, İ. (2019). Algı fiillerinde çok anlamlılık: Gör- örneği. E. Kuyma & A. Nazlı (Eds), Algı’ya dair içinde. (ss. 129–160). Kesit Yayınları.
Savaş, Ş. (2012). Mental fiil kavramı ve Türkmen Türkçesinde mental fiiller. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 1(4), 45–62. https://doi.org/10.7884/teke.96
Seçkin, K. (2020). Eski Türkçe metinlerden örneklerle mental fiil teorisi. Palet Yayınları.
Steingass, F. (1930). A Comprehensive Persian-English dictionary (2. imperssion). Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd. https://pauctle.com/osmtr/index.php
Şahin, S. (2012). Türkmen Türkçesinde mental fiiller. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
Şaş, A. K. (2023). Türkiye’deki mental fiil çalışmaları üzerine bir bibliyografya denemesi. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(36), 290–307. http://dx.doi.org/10.29228/tidsad.68727
Şimşek, A. (Ed.). (2012). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Anadolu Üniversitesi Yayını.
Şirin, H. (2016). Eski Türk yazıtları söz varlığı incelemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Tolgay, Ö. (1989). Netayic el-fünun ve XVI. yüzyıl Türk düşüncesi. Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Top, Y. (2020). Sâlim Efendi Beşîr-nâme (Manzûme-i Beşîr ü Şeh Şâdân). Hiperyayın.
Üser, Ş. H. (2009). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı yazıtları: Söz varlığı incelemesi. Kömen Yayınları.
Wierzbicka, A. (1999). Emotions across language and cultures: Diversity and universals. Cambridge University Press.
Yazar, S. (2011). Anadolu sahası klasik Türk edebiyatında tercüme ve şerh geleneği. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
Yaylagül, Ö. (2005). Türk runik harfli metinlerde mental fiiller. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2(1), 17–51.
Yaylagül, Ö. (2010). Türkiye Türkçesinde duygu fiilleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 7 (4), 100–111.
Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
Yıldız, H. (2016). Eski Uygurcada mental fiiller. Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
Yıldız, H. (2017). Türk dilinde fiillerin semantik sınıflandırılması problemi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 3(1), 337–362.
Yıldız, H. (2020). Eski Uygurcada mental fiiller arası geçişler üzerine notlar. Gazi Türkiyat, 26 (Bahar), 105–125. https://doi.org/10.34189/gtd.26.007
Zäkiyev, M. Z. (Ed.). (1993). Tatarskaya grammatika (Resmî Tatar dili grameri). Tom II: Morfologiya. Institut yazyka, literatury i istorii Kazanskogo filiala Akademii nauk (SSCB Bilimler Akademisi Kazan Filiali Dil, Edebiyat ve Tarih Enstitüsü) SSSR.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Rabia Şenay Şişman
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Eğitim Dil ve Edebiyat Dergisi'nde yayımlanan makaleler, yazarın tercihi doğrultusunda Creative Commons lisanslarından CC BY veya CC BY-NC kapsamında yayımlanır. Bu lisanslar, eserlerin paylaşılmasını ve yeniden kullanılmasını kolaylaştırırken, yazarların telif hakkını ellerinde tutmalarını sağlar. CC BY lisansı, eserin ticari ya da ticari olmayan her türlü kullanımına izin verirken; CC BY-NC lisansı yalnızca ticari olmayan kullanımlara izin verir ve ticari kullanımlar için yazar izni gerektirir. Her iki lisans türünde de eser sahibine atıf yapılması zorunludur.
CC BY 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:
CC BY NC 4.0 Lisansı altında bunları yapmakta özgürsünüz:
Yazarların kendi makalelerinin telif hakkını elinde tutmalarına izin verilmeyen durumlarda, yazarlar makalelerini göndermeden önce dergi sekreteryası ile iletişime geçmeli, böylece standart dışı telif hakkı taleplerinin karşılanıp karşılanamayacağı konusunda tavsiyede bulunabiliriz. Ayrıca yazarlara, uyumluluğu sağlamak için fon sağlayıcılarının gereksinimlerini kontrol etmeleri önerilir.
